Kompensacja mocy biernej: wzrost kar dla MŚP w 2026

Od 1 stycznia 2026 r. mikro, mali i średni przedsiębiorcy w Polsce zapłacą wyższe opłaty za pobór mocy biernej indukcyjnej i pojemnościowej ponad limity określone w taryfach Operatorów Systemów Dystrybucyjnych (OSD). Podwyżka wynika z nowelizacji taryf dystrybucyjnych zatwierdzonych przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki (URE) oraz z równoległej zmiany opłaty mocowej, która według danych branżowych wzrośnie w 2026 r. średnio o 50 proc., a dla firm nawet o 55 proc.

Kompensacja mocy biernej to obowiązek techniczny odbiorcy końcowego przyłączonego w grupach taryfowych B i C, którego celem jest utrzymanie współczynnika mocy tg φ poniżej wartości granicznej ustalonej w taryfie OSD (standardowo 0,4). Przekroczenie tego progu skutkuje naliczeniem opłaty za ponadumowny pobór energii biernej, wyliczanej na podstawie stawki jednostkowej z taryfy dystrybutora i wolumenu przekroczenia w danym okresie rozliczeniowym.

Skala finansowa zmiany dla MŚP wynika z dwóch nakładających się czynników. Po pierwsze, wyższe stawki jednostkowe za moc bierną zatwierdzone w taryfach OSD na 2026 r. przekładają się bezpośrednio na koszt każdej kvarh ponad limit. Po drugie, jak informuje portal globenergia.pl, opłata mocowa w 2026 r. wzrośnie średnio o 50 proc., a dla odbiorców biznesowych o około 55 proc., co dodatkowo obciąża rachunek za dystrybucję.

Obowiązek utrzymania parametrów jakościowych energii spoczywa na odbiorcy, a nie na OSD. Przedsiębiorca musi we własnym zakresie zainstalować baterię kondensatorów, dławik kompensacyjny lub układ automatycznej kompensacji dopasowany do profilu obciążenia. Alternatywą jest renegocjacja grupy taryfowej lub zmiana mocy umownej, jednak żaden z tych ruchów nie zastąpi fizycznej kompensacji, jeżeli źródłem problemu są odbiorniki indukcyjne.

Moc bierna to składowa energii elektrycznej niewykonująca pracy użytecznej, lecz niezbędna do wytworzenia pola magnetycznego w urządzeniach indukcyjnych – silnikach, transformatorach, dławikach czy zasilaczach impulsowych. Jej relację do mocy czynnej opisuje współczynnik tangens phi (tg φ). Zgodnie z rozporządzeniem taryfowym, granicznym poziomem dla odbiorców zasilanych z sieci średniego i niskiego napięcia jest tg φ = 0,4. Przekroczenie tego progu uruchamia automatyczne naliczanie opłat ponadumownych przez Operatorów Systemów Dystrybucyjnych (OSD).

Mechanizm wynika z fizyki sieci: nadmiar mocy biernej indukcyjnej obciąża linie i transformatory dodatkowym prądem, powodując straty przesyłowe. Przeciwny problem – moc bierna pojemnościowa – pojawia się w godzinach nocnych, gdy odbiory indukcyjne są wyłączone, a bateria kompensacyjna pozostaje aktywna. OSD rozlicza oba kierunki oddzielnie, a stawki opłat ustalane są w taryfach dystrybucyjnych zatwierdzanych przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki (URE). Każdy z krajowych OSD – TAURON Dystrybucja, PGE Dystrybucja, Enea Operator, Energa-Operator i Stoen Operator – publikuje własne stawki jednostkowe.

Podstawę prawną naliczania kar stanowi ustawa Prawo energetyczne wraz z rozporządzeniem taryfowym, którego nowelizacja weszła w życie 30 kwietnia 2026 r. Znowelizowane przepisy zaostrzyły reżim rozliczeń dla odbiorców z grup taryfowych B i C, do których należy większość MŚP – zakładów produkcyjnych, warsztatów, piekarni, chłodni i serwerowni. Formuła opłaty uwzględnia różnicę między rzeczywistym tg φ a wartością graniczną, pomnożoną przez ilość pobranej energii czynnej i stawkę jednostkową. Nawet niewielkie przekroczenie – z 0,4 do 0,5 – może wygenerować kilkaset złotych dodatkowej opłaty miesięcznie przy zużyciu kilkunastu MWh.

Najbardziej narażone na wzrost rachunków w 2026 r. są zakłady produkcyjne wyposażone w silniki indukcyjne, sprężarki i transformatory, chłodnie i mroźnie przemysłowe pracujące w ruchu ciągłym oraz zakłady spawalnicze, obróbki metali i tworzyw sztucznych. W tych podmiotach udział mocy biernej indukcyjnej w bilansie energetycznym może przekraczać dopuszczalny tangens fi na poziomie 0,4, co uruchamia naliczanie opłat ponadumownych przez Operatora Systemu Dystrybucyjnego (OSD).

Skala rocznych obciążeń zależy od trzech czynników – mocy umownej, profilu pracy urządzeń oraz grupy taryfowej. Dla średniej wielkości zakładu produkcyjnego przyłączonego w taryfie B23 z mocą umowną 250 kW, pracującego dwuzmianowo bez kompensacji mocy biernej, dodatkowe koszty z tytułu ponadumownego poboru mogą sięgać od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy złotych rocznie. W przypadku chłodni składowych o mocy 500 kW, gdzie sprężarki pracują niemal bez przerwy, opłaty za moc bierną potrafią stanowić nawet kilkanaście procent całkowitego rachunku za energię.

Presję kosztową dodatkowo zwiększają równolegle rosnące składniki taryfowe. Opłata mocowa dla firm w 2026 r. wzrasta o około 55% według danych branżowych, a od 1 lutego 2026 r. obowiązuje nowa, wyższa stawka opłaty jakościowej wprowadzona przez Tauron Dystrybucja i pozostałych OSD. Choć od 1 stycznia 2026 r. zniknęła opłata przejściowa – zgodnie z decyzją Ministra Energii Miłosza Motyki – jej wygaśnięcie nie kompensuje wzrostu pozostałych składników, zwłaszcza dla odbiorców z wysokim udziałem mocy biernej.

Szczególnie wrażliwe pozostają MŚP z branży spożywczej, logistycznej i metalowej, gdzie marże operacyjne są niskie, a energia elektryczna stanowi znaczący udział w kosztach zmiennych. Brak inwestycji w baterię kondensatorów lub kompensator statyczny SVG oznacza w praktyce coroczne przekazywanie do OSD kwot, które można byłoby zamortyzować w ciągu 12-24 miesięcy poprzez modernizację układu kompensacji.

Audyt poboru mocy biernej warto przeprowadzić do 31 marca 2026 r., aby zdążyć z montażem baterii kondensatorów przed rozliczeniem pierwszego pełnego kwartału po podwyżkach taryf. Zgodnie z komunikatem Tauron Dystrybucja z 21 stycznia 2026 r. nowa stawka opłaty jakościowej obowiązuje od 1 lutego 2026 r., a jej efekt kumuluje się z 55-procentowym wzrostem opłaty mocowej dla firm, sygnalizowanym przez publikacje branżowe cytujące Urząd Regulacji Energetyki.

Kolejnym punktem harmonogramu regulacyjnego jest 16 października 2026 r., kiedy wchodzi w życie druga transza przepisów ustawy z 13 marca 2026 r. o zmianie ustawy Prawo energetyczne (Dz.U. 2026 poz. 516), obejmująca art. 9 ust. 1, 3 oraz art. 11 ust. 1, 3 regulujące warunki przyłączania i rozliczania odbiorców. Wcześniej, od 16 kwietnia 2026 r., weszły w życie zmiany dotyczące zaliczek na przyłączenie: według Tauron Dystrybucja stawka wzrosła z 30 zł do 60 zł za każdy kilowat mocy przyłączeniowej, przy maksymalnym progu 6 mln zł.

Równolegle Ministerstwo Energii potwierdziło wygaśnięcie opłaty przejściowej od 1 stycznia 2026 r., co częściowo kompensuje wzrost opłaty mocowej, ale nie neutralizuje kar za ponadumowny pobór mocy biernej rozliczanych odrębnie. Projekt nowelizacji ustawy o efektywności energetycznej opisywany przez Krajową Agencję Poszanowania Energii wprowadza dodatkowe obowiązki raportowe, więc audyt wykonany do końca I kwartału 2026 r. posłuży jako dokumentacja efektywnościowa wymagana w kolejnych okresach sprawozdawczych.

Rekomendowana sekwencja dla MŚP: pomiar tgφ w reprezentatywnym tygodniu roboczym do 31 marca 2026 r., dobór baterii kondensatorów i montaż do 30 czerwca 2026 r., weryfikacja skuteczności kompensacji na pierwszej fakturze po 16 października 2026 r. – już w reżimie pełnej nowelizacji Prawa energetycznego.