Net-metering / opusty prosumenckie, system opustów, rozliczenie roczne

Net-metering, zwany także systemem opustów, to mechanizm rozliczeń ilościowych wprowadzony w lipcu 2016 roku ustawą o odnawialnych źródłach energii z 20 lutego 2015 roku. W tym modelu energia wprowadzona do sieci przez prosumenta jest kompensowana energią pobraną – to rozwiązanie bezgotówkowe, w którym nadwyżki wyprodukowanego prądu są „magazynowane” w sieci i oddawane właścicielowi w momencie zapotrzebowania. System obowiązywał jako podstawowy model dla nowych instalacji do końca marca 2022 roku, kiedy został zastąpiony przez net-billing.

Kluczową cechą net-meteringu jest gwarancja 15-letniego okresu obowiązywania liczona od daty umowy przyłączeniowej. Prosumenci z umową z lipca 2016 roku mogą korzystać z systemu opustów do 2031 roku, niezależnie od późniejszych zmian legislacyjnych. Na koniec 2025 roku około 966 tysięcy prosumentów nadal rozliczało się w systemie opustów, wobec około 639 tysięcy w net-billingu.

Rok 2031 stanowi naturalną granicę czasową dla najstarszych umów – wtedy pierwsi uczestnicy utracą gwarancje prawne. Problem polega na tym, że obecnie nie istnieją regulacje określające, co stanie się po wygaśnięciu okresu ochronnego. Ministerstwo Klimatu zapowiada analizy „w przyszłości”, ale konkretne rozwiązania dla około miliona gospodarstw nie zostały przedstawione.

Decyzja o wcześniejszym przejściu z net-meteringu na net-billing należy wyłącznie do prosumenta i wymaga wniosku do sprzedawcy energii. Operatorzy nie mają prawa do automatycznej zmiany systemu. Prosumenci w opustach nie mogą jednak uczestniczyć w programach dotacyjnych dedykowanych dla net-billing, takich jak Mój Prąd.

Net-metering działa jako system bezgotówkowy – prosument nie otrzymuje pieniędzy za energię oddaną do sieci, lecz magazynuje ją w postaci wirtualnych opustów. Dla instalacji do 10 kW prosument może pobrać z sieci 0,8 kWh za każdą 1 kWh oddaną (współczynnik 0,8), co oznacza 20% straty na rozliczeniu. Dla instalacji powyżej 10 kW do 50 kW współczynnik wynosi 0,7, czyli 30% straty. Model ten pozwala rozliczać się w cyklu rocznym – nadwyżki z lata rekompensują zapotrzebowanie zimą.

Gwarancje prawne obowiązują przez 15 lat od daty podpisania umowy, niezależnie od późniejszych zmian systemu rozliczeń. Prosument, który uruchomił instalację w lipcu 2016 roku, zachowa net-metering do lipca 2031 roku, nawet jeśli w międzyczasie wejdzie net-billing. Na koniec 2025 roku około 966 tysięcy prosumentów rozliczało się w systemie opustów, wobec około 639 tysięcy w net-billingu.

Rok 2031 wyznacza koniec gwarancji dla pierwszych uczestników net-meteringu. Po wygaśnięciu 15-letniego okresu ochrony nie istnieją regulacje określające warunki dalszego rozliczania energii przez najstarszych prosumentów. Ministerstwo Klimatu i Środowiska deklaruje analizy „w przyszłości”, lecz konkretny plan dla instalacji sprzed 2016 roku nie został jeszcze opracowany. Decyzja o przejściu na net-billing przed upływem 15 lat należy wyłącznie do prosumenta i wymaga złożenia wniosku – sprzedawcy energii nie mogą narzucić zmiany automatycznie.

Net-metering był korzystny przede wszystkim dla małych firm z niskim zużyciem energii w ciągu dnia – dla instalacji do 10 kW współczynnik opustów wynosił 0,8, co oznaczało zwrot 800 Wh za każde 1000 Wh oddane do sieci. Przy współczynniku 0,7 dla instalacji 10-40 kW każda wprowadzona kilowatogodzina pozwalała pobrać 700 Wh, bez ponoszenia dodatkowych kosztów dystrybucji. Dzięki temu przedsiębiorstwa mogły magazynować wirtualną energię przez cały rok i wykorzystać ją w okresach zwiększonego zapotrzebowania.

Istotnym ograniczeniem systemu opustów jest 15-letni horyzont czasowy. Pierwsi prosumenci, którzy przystąpili do programu w lipcu 2016 roku, stracą gwarancje prawne w 2031 roku, niezależnie od tego, czy wcześniej zmienili system rozliczeń. Na koniec 2025 roku ok. 966 tys. prosumentów rozliczało się w systemie opustów, wobec ok. 639 tys. w net-billingu, co pokazuje skalę nadchodzącego problemu. Ministerstwo jak dotąd nie przedstawiło regulacji określających, co stanie się po wygaśnięciu opustów – dostępne są jedynie zapowiedzi analiz „w przyszłości”.

Ryzykiem związanym z net-meteringiem jest brak możliwości wyboru najtańszych godzin poboru energii oraz uzależnienie od jednego dostawcy. Net-billing, wprowadzony od 1 kwietnia 2022 roku, daje prosumentom większą elastyczność – energia oddana do sieci jest wyceniana według cen rynkowych, a prosument może ją pobrać w dowolnym momencie bez sztywnego przelicznika. Dla nowych instalacji zgłoszonych do przyłączenia od 1 sierpnia 2024 roku w ramach programu Mój Prąd konieczna jest inwestycja w magazyn energii, co eliminuje problem utraty nadwyżek produkcji.

Przejście z net-meteringu na net-billing jest dobrowolne i odbywa się wyłącznie na wniosek klienta – sprzedawcy energii oficjalnie potwierdzili, że nie planują automatycznej zmiany systemu rozliczeń. Plotki o przymusowym przejściu podczas rozbudowy instalacji zostały zdementowane. Dla firm z instalacjami sprzed 2022 roku istotne jest zaplanowanie strategii na koniec 15-letniego okresu opustów – dostępne opcje to dobrowolna zmiana na net-billing, inwestycja w magazyny energii lub poczekanie na nowe regulacje rządowe.