Kto musi kupować białe certyfikaty?

ZALEŻY – MŚP nie kupuje białych certyfikatów bezpośrednio, ale ponosi ich koszt w każdej fakturze za energię. Obowiązek zakupu świadectw efektywności energetycznej (tzw. białych certyfikatów) lub uiszczenia opłaty zastępczej spoczywa na sprzedawcach energii elektrycznej i gazu – zgodnie z ustawą o efektywności energetycznej sprzedający energię ma obowiązek pozyskania odpowiedniej liczby certyfikatów proporcjonalnie do wolumenu sprzedaży (źródło: WysokieNapiecie.pl). W praktyce sprzedawca wlicza ten koszt w cenę jednostkową energii, więc to właśnie odbiorca końcowy – w tym MŚP – finansuje system białych certyfikatów poprzez wyższą taryfę.

System białych certyfikatów działa jako mechanizm rynkowy wspierający efektywność energetyczną. Przedsiębiorstwo, które zrealizuje inwestycję przynoszącą udokumentowane oszczędności energii – np. modernizację oświetlenia, wymianę sprężarek czy instalację odzysku ciepła – może wystąpić do Prezesa URE o przyznanie świadectw efektywności energetycznej. Uzyskane certyfikaty mają wartość rynkową i można je sprzedać na Towarowej Giełdzie Energii, co stanowi dodatkowe źródło finansowania inwestycji (źródło: KAPE). To odwraca perspektywę: MŚP z pośredniego płatnika staje się beneficjentem systemu.

Dla właściciela firmy z sektora energochłonnego – piekarni, pralni czy hotelu – oznacza to konkretną szansę. Każda inwestycja obniżająca zużycie energii o co najmniej 10 toe rocznie (ton oleju ekwiwalentnego, czyli ok. 116,3 MWh) kwalifikuje się do uzyskania białych certyfikatów. Wniosek składa się przed rozpoczęciem realizacji przedsięwzięcia, a dokumentacja wymaga przeprowadzenia audytu efektywności energetycznej. Procedura trwa zwykle kilka miesięcy, ale zwrot z certyfikatów może pokryć 10-25% kosztów inwestycji, co znacząco poprawia jej opłacalność.

Cztery kategorie podmiotów zobowiązanych do zakupu białych certyfikatów wynikają z ustawy z 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej (z późniejszymi zmianami). Pierwsza grupa to przedsiębiorstwa sprzedające energię elektryczną odbiorcom końcowym – każdy sprzedawca prądu, niezależnie od wolumenu, musi pozyskać odpowiednią liczbę świadectw lub uiścić opłatę zastępczą. Druga grupa to sprzedawcy ciepła odbiorcom końcowym, co obejmuje zarówno duże przedsiębiorstwa ciepłownicze, jak i mniejsze lokalne źródła. Trzecia kategoria – przedsiębiorstwa obrotu gazem ziemnym sprzedające gaz odbiorcom końcowym – została objęta tym obowiązkiem już na gruncie wcześniejszej ustawy z 2011 r. (źródło: Wysokie Napięcie, analiza kosztów gazu w Polsce).

Nowelizacja z 2021 r. rozszerzyła katalog o czwartą kategorię: podmioty paliwowe realizujące Narodowy Cel Wskaźnikowy, czyli firmy wprowadzające na rynek paliwa ciekłe i biopaliwa. To rozszerzenie zwiększyło bazę podmiotów zobowiązanych i tym samym popyt na białe certyfikaty na Towarowej Giełdzie Energii. Dla MŚP kluczowe jest zrozumienie, że obowiązek zakupu leży po stronie sprzedawcy energii lub paliwa – przedsiębiorca końcowy nie kupuje certyfikatów sam, ale finansuje je pośrednio przez wyższe ceny na fakturze.

Ilość certyfikatów, którą musi umorzyć podmiot zobowiązany, zależy od wolumenu sprzedaży i jest wyrażona w tonach oleju ekwiwalentnego (toe). Prezes URE weryfikuje realizację obowiązku rocznie. Podmiot, który nie przedstawi wystarczającej liczby świadectw do umorzenia, musi zapłacić opłatę zastępczą – co przekłada się na identyczny koszt dla odbiorcy końcowego. System ten, oparty na mechanizmie rynkowym, ma wspierać przedsiębiorstwa w realizacji inwestycji prowadzących do oszczędności energii (źródło: KAPE, Transformacja energetyczna przemysłu).

Sprzedawca energii wlicza koszt białych certyfikatów bezpośrednio w cenę sprzedaży – MŚP widzi to jako składnik stawki za 1 MWh, nie jako osobną pozycję na fakturze. Zgodnie z ustawą o efektywności energetycznej sprzedawca ma obowiązek zakupu certyfikatów lub uiszczenia opłaty zastępczej i przenosi ten koszt na odbiorcę końcowego w taryfie (WysokieNapiecie.pl). Przy notowaniach PMEF na TGE i obowiązku umorzenia 1,5% wolumenu sprzedaży, wpływ na cenę to szacunkowo 3-6 zł/MWh. Dla firmy zużywającej 500 MWh rocznie oznacza to dodatkowe 1 500-3 000 zł/rok.

Mechanizm działa analogicznie dla gazu ziemnego – sprzedawca gazu również wlicza koszt certyfikatów w cenę 1 MWh. Dla MŚP korzystających z obu mediów obciążenie się kumuluje. Jedyną ścieżką obniżenia tego kosztu jest redukcja zużycia energii, np. przez audyt energetyczny i wdrożenie przedsięwzięć proefektywnościowych, które same mogą kwalifikować się do uzyskania białych certyfikatów (KAPE).

Ministerstwo Klimatu i Środowiska opublikowało projekt nowelizacji ustawy o efektywności energetycznej (nr UC77), rozszerzający katalog podmiotów zobowiązanych (KAPE). Zmiany obejmą m.in. nowe obowiązki dla gmin i powiatów (projektowany art. 9a). Dla MŚP nowelizacja może oznaczać wzrost progu obowiązku umorzenia powyżej 1,5%, co przełoży się na wyższą składkę w taryfie. Śledzenie prac nad UC77 jest istotne dla firm planujących budżet energetyczny na lata 2026-2027.

Nowelizacja ustawy o efektywności energetycznej (projekt UC77) rozszerza obowiązki dotyczące oszczędności energii na sektor publiczny. Zgodnie z projektowanym art. 9a, instytucje publiczne – gminy, powiaty i województwa – będą zobowiązane do zmniejszenia całkowitego zużycia energii (źródło: projekt UC77, publikacja Ministerstwa Klimatu i Środowiska). Dla MŚP w branży energetycznej oznacza to dwie rzeczy: po pierwsze, rośnie popyt na białe certyfikaty, bo dochodzą nowi uczestnicy systemu; po drugie, samorządy staną się aktywnymi zleceniodawcami audytów energetycznych i modernizacji, co otwiera rynek usług dla firm wykonawczych.

Projekt UC77 podnosi również krajowy cel oszczędności energii finalnej do poziomu ok. 389 ktoe rocznie (kilotony oleju ekwiwalentnego), co przekłada się na większą liczbę świadectw efektywności energetycznej potrzebnych do umorzenia przez podmioty zobowiązane. Mechanizm pozostaje ten sam – przedsiębiorstwa energetyczne sprzedające energię, ciepło lub gaz muszą przedstawić certyfikaty do umorzenia lub wnieść opłatę zastępczą – ale wolumen rośnie. W praktyce wyższy cel krajowy oznacza, że ceny certyfikatów PMEF na Towarowej Giełdzie Energii mogą wzrosnąć, a koszt ten trafi do odbiorców końcowych przez stawkę za 1 MWh.

Przepisy nowelizacji mają wejść w życie w 2026 r., co daje podmiotom zobowiązanym ograniczony czas na przygotowanie. MŚP, które planują własne przedsięwzięcia służące poprawie efektywności energetycznej (np. wymianę oświetlenia, modernizację sprężarek, odzysk ciepła z procesów), powinny już teraz zlecić audyt efektywności energetycznej i złożyć wniosek do Prezesa URE o wydanie świadectwa. Procedura trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy, a certyfikat uzyskany za własną inwestycję można umorzyć zamiast kupować go na giełdzie – to realna oszczędność rzędu 1 800-2 000 zł za każdą zaoszczędzoną tonę oleju ekwiwalentnego (na podstawie notowań TGE RPM, 2024-2025).