Jak gmina może uzyskać biały certyfikat?

TAK – gmina może uzyskać biały certyfikat (świadectwo efektywności energetycznej) na takich samych zasadach jak każdy inny podmiot realizujący przedsięwzięcie służące poprawie efektywności energetycznej. Podstawą prawną jest ustawa z dnia 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej, a organem wydającym certyfikaty – Prezes Urzędu Regulacji Energetyki (URE). Warunkiem koniecznym jest osiągnięcie oszczędności energii finalnej na poziomie co najmniej 10 toe rocznie (ton oleju ekwiwalentnego), co odpowiada około 116,3 MWh/rok.

Procedura wymaga złożenia wniosku do Prezesa URE przed rozpoczęciem realizacji przedsięwzięcia lub przed zakupem urządzenia objętego modernizacją. Gmina musi dołączyć audyt efektywności energetycznej potwierdzający planowaną oszczędność oraz opis przedsięwzięcia z harmonogramem. Po pozytywnej weryfikacji Prezes URE wydaje świadectwo, które gmina może sprzedać na Towarowej Giełdzie Energii lub w drodze negocjacji z podmiotami zobowiązanymi – sprzedawcami energii elektrycznej, ciepła lub gazu, którzy muszą realizować obowiązek uzyskania oszczędności energii.

Typowe przedsięwzięcia gminne kwalifikujące się do białych certyfikatów to: termomodernizacja budynków użyteczności publicznej (szkoły, urzędy, domy kultury), modernizacja oświetlenia ulicznego na LED, wymiana źródeł ciepła w obiektach komunalnych czy modernizacja sieci ciepłowniczej. Próg 10 toe/rok oznacza, że pojedyncza wymiana okien w niewielkim budynku zwykle nie wystarczy – gminy często łączą kilka działań w jedno przedsięwzięcie, aby przekroczyć minimalny próg oszczędności. Wartość rynkowa jednego białego certyfikatu (1 toe) to orientacyjnie 1 500-2 000 zł, co przy dużej termomodernizacji może przynieść gminie dodatkowe przychody rzędu kilkudziesięciu tysięcy złotych.

Biały certyfikat to potoczna nazwa świadectwa efektywności energetycznej – prawa majątkowego przyznawanego za zrealizowanie przedsięwzięcia, które przyniosło mierzalną oszczędność energii. System działa na podstawie ustawy z dnia 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej (Dz.U. 2016 poz. 831 z późn. zm.). Świadectwa wydaje Prezes Urzędu Regulacji Energetyki (URE) na wniosek podmiotu realizującego inwestycję. Warunkiem uzyskania certyfikatu jest osiągnięcie rocznej oszczędności energii finalnej na poziomie co najmniej 10 toe (ton oleju ekwiwalentnego), co odpowiada około 116,3 MWh. Gmina – jako podmiot eksploatujący budynki użyteczności publicznej, oświetlenie uliczne czy infrastrukturę wodno-kanalizacyjną – spełnia ten próg łatwiej niż mogłoby się wydawać, zwłaszcza gdy łączy kilka działań w jedno przedsięwzięcie.

Procedura wygląda następująco: przed rozpoczęciem inwestycji gmina zleca wykonanie audytu efektywności energetycznej, który określa przewidywaną oszczędność w toe. Następnie składa wniosek do Prezesa URE – organ ma 45 dni na jego rozpatrzenie. Jeśli wniosek jest kompletny i spełnia wymogi ustawowe, URE wydaje świadectwo efektywności energetycznej. Po zakończeniu inwestycji i potwierdzeniu rzeczywistych oszczędności kolejnym audytem gmina może przenieść wynikające ze świadectwa prawa majątkowe na Towarową Giełdę Energii (TGE), gdzie są one notowane pod symbolem PMEF.

Wartość jednego białego certyfikatu jest powiązana z opłatą zastępczą, której wysokość w 2026 r. wynosi ok. 2 327 zł za 1 toe. Cena rynkowa na TGE może się od niej różnić w zależności od popytu i podaży, ale stanowi punkt odniesienia. Dla gminy, która zrealizowała np. kompleksową termomodernizację kilku budynków z łączną oszczędnością 30 toe rocznie, oznacza to jednorazowy przychód rzędu 70 000 zł – kwotę, która realnie obniża koszt netto całej inwestycji. Białe certyfikaty można łączyć z innymi źródłami finansowania, w tym z dotacjami z funduszy ochrony środowiska, o ile te same koszty nie są podwójnie rozliczane.

Gminy najczęściej uzyskują białe certyfikaty za cztery kategorie przedsięwzięć: termomodernizację budynków użyteczności publicznej (ocieplenie, wymiana okien, modernizacja wentylacji), wymianę oświetlenia na LED, wymianę źródeł ciepła na jednostki o wyższej sprawności oraz modernizację sieci ciepłowniczych. Każde przedsięwzięcie musi przynieść udokumentowaną oszczędność energii finalnej na poziomie co najmniej 10 toe rocznie.

Termomodernizacja typowej szkoły o powierzchni 3 000-5 000 m² generuje oszczędność rzędu 15-40 toe/rok. Wymiana oświetlenia sodowego na LED w całej gminie (1 000-2 000 punktów świetlnych) daje zwykle 20-60 toe/rok. Modernizacja kotłowni węglowej na kocioł gazowy kondensacyjny lub pompę ciepła to 10-25 toe/rok. Sieci ciepłownicze – zwłaszcza likwidacja strat przesyłowych przez preizolację – mogą przynieść 50-150 toe/rok w zależności od długości sieci i stanu technicznego.

Gmina może łączyć kilka mniejszych przedsięwzięć w jedno zgłoszenie, o ile dotyczą tego samego rodzaju działań (np. termomodernizacja trzech budynków oświatowych). Pozwala to przekroczyć próg 10 toe/rok nawet wtedy, gdy pojedynczy obiekt generowałby oszczędność poniżej minimum. Audyt efektywności energetycznej musi wykazać planowaną oszczędność przed rozpoczęciem inwestycji – jest to warunek formalny złożenia wniosku do Prezesa URE.

Wartość rynkowa jednego białego certyfikatu (1 toe) wynosi obecnie około 1 800-2 200 zł na Towarowej Giełdzie Energii. Dla gminy realizującej termomodernizację szkoły z oszczędnością 30 toe/rok oznacza to dodatkowy przychód rzędu 54 000-66 000 zł – kwotę częściowo refinansującą koszt dokumentacji. Program Czyste Powietrze nie wyklucza równoległego ubiegania się o biały certyfikat, pod warunkiem że ta sama oszczędność nie jest rozliczana podwójnie.

Najczęstszy błąd to brak audytu energetycznego ex-ante – czyli wykonanego przed rozpoczęciem inwestycji. Bez niego nie da się wykazać stanu bazowego zużycia energii, a URE odrzuci wniosek na etapie formalnym. Audyt musi precyzyjnie określać zużycie energii przed modernizacją i prognozowaną oszczędność po jej zakończeniu, wyrażoną w toe/rok. Gminy często zlecają audyt dopiero w trakcie robót budowlanych albo po ich zakończeniu, co dyskwalifikuje cały wniosek – nawet jeśli realna oszczędność jest znacząca.

Drugi powtarzający się problem to przekroczenie 12-miesięcznego terminu na złożenie wniosku do Prezesa URE po zakończeniu przedsięwzięcia. Termin biegnie od daty odbioru końcowego, a procedura wymaga skompletowania dokumentacji pomiarowej, protokołów i potwierdzenia osiągniętej oszczędności. Gminy, które nie zaplanują harmonogramu składania wniosku równolegle z inwestycją, regularnie przegrywają z kalendarzem. Przegapienie tego terminu oznacza całkowitą utratę prawa do świadectwa – nie ma trybu odwoławczego ani możliwości przedłużenia.

Trzeci błąd to słaba dokumentacja techniczna. URE wymaga kompletnej ewidencji: kart katalogowych zamontowanych urządzeń, wyników pomiarów przed i po inwestycji, szczegółowego opisu metodologii obliczeń oszczędności. Braki formalne powodują wezwania do uzupełnienia, co wydłuża postępowanie o kolejne miesiące. Gmina, która nie prowadzi systematycznej dokumentacji od pierwszego dnia inwestycji, naraża się na wielokrotne korekty wniosku lub jego odrzucenie.

Wreszcie wiele gmin nie wie o możliwości agregacji przedsięwzięć. Mniejsze inwestycje – np. wymiana oświetlenia w trzech szkołach lub modernizacja ogrzewania w dwóch budynkach – mogą nie osiągać samodzielnie progu 10 toe/rok. Można je jednak połączyć w jeden wniosek, sumując oszczędności. Gminy, które tego nie wykorzystują, rezygnują z certyfikatów dla drobniejszych przedsięwzięć, tracąc realny przychód rzędu kilku-kilkunastu tysięcy złotych na każdym pominiętym projekcie.