Jak rozliczany jest prąd z fotowoltaiki na starych zasadach?

TAK – prąd z fotowoltaiki na starych zasadach rozliczany jest w systemie net-metering z opustami, czyli mechanizmem upustów ilościowych zależnych od mocy mikroinstalacji. System ten obejmuje wyłącznie prosumentów, którzy uruchomili instalację przed 1 kwietnia 2022 r. – od tej daty nowi prosumenci trafiają już do net-billingu rozliczanego wartościowo, a nie ilościowo.

Mechanizm opustów działa prosto: za każdą 1 kWh oddaną do sieci prosument odbiera określoną część energii z powrotem, bez opłat dystrybucyjnych. Współczynnik opustu wynosi 0,8 dla mikroinstalacji o mocy do 10 kW oraz 0,7 dla instalacji w przedziale od 10 do 50 kW. Oddając 1 MWh do sieci, właściciel mniejszej instalacji odbierze 800 kWh, a większej 700 kWh. Pozostałe 20% lub 30% stanowi koszt korzystania z sieci jako wirtualnego magazynu energii.

Dla firmy MŚP kluczowy jest próg 10 kW: rozbudowa instalacji powyżej tej wartości obniża współczynnik z 0,8 do 0,7, co realnie pogarsza bilans. Rozbudowa instalacji uruchomionej przed 1 kwietnia 2022 r. nie oznacza automatycznego przejścia do net-billingu, ale przekroczenie progu mocy zmienia ilość energii odbieranej z sieci. Nadwyżki niewykorzystane w ciągu 12 miesięcy przepadają – bez zwrotu pieniężnego.

Status prosumenta w net-meteringu jest gwarantowany na 15 lat od pierwszego wprowadzenia energii do sieci – potem następuje obowiązkowe przejście do net-billingu. Najstarsi prosumenci (z 2016 r.) zakończą okres opustów w 2031 r. Do tego czasu net-metering pozostaje korzystniejszy finansowo niż net-billing, zwłaszcza dla firm z autokonsumpcją poniżej 30% i znaczącymi nadwyżkami letnimi.

Podstawą prawną net-meteringu jest ustawa o odnawialnych źródłach energii z 20 lutego 2015 roku, a system wszedł w życie w lipcu 2016 roku. Od tej daty prosumenci uruchamiający mikroinstalacje fotowoltaiczne rozliczali nadwyżki energii oddanej do sieci poprzez odjęcie ich od energii pobranej, w stosunku ilościowym zależnym od mocy instalacji.

System net-meteringu obowiązywał w pierwotnej formie do 31 marca 2022 roku. Od 1 kwietnia 2022 roku nowi prosumenci wchodzą wyłącznie do net-billingu, czyli rozliczenia wartościowego według cen rynkowych energii. Net-metering nie został jednak zniesiony – zachowali go ci, którzy zgłosili przyłączenie mikroinstalacji przed 1 kwietnia 2022 roku.

Prawo gwarantuje tym prosumentom utrzymanie starych zasad rozliczeń przez 15 lat od momentu wytworzenia i wprowadzenia pierwszej energii do sieci. W praktyce oznacza to, że ostatnie umowy w systemie opustów będą obowiązywały do 2037 roku. Po upływie tego okresu prosument trafia do net-billingu na zasadach standardowych dla nowych instalacji.

Ramy czasowe net-meteringu są zatem zamknięte: przystąpienie do systemu było możliwe od lipca 2016 do końca marca 2022, a maksymalny okres ochrony to 15 lat liczone indywidualnie dla każdej instalacji. Rozbudowa mikroinstalacji uruchomionej przed 1 kwietnia 2022 roku co do zasady nie powoduje utraty starych warunków rozliczenia, choć może wpływać na współczynnik opustu.

Saldo energetyczne w net-meteringu zeruje się co 12 miesięcy – niewykorzystane nadwyżki wprowadzone do sieci po roku rozliczeniowym bezpowrotnie przepadają, a prosument nie otrzymuje za nie żadnej płatności. Cykl rozliczeniowy biegnie indywidualnie dla każdej mikroinstalacji od daty pierwszego wprowadzenia energii do sieci, a nie od początku roku kalendarzowego. Operator Sieci Dystrybucyjnej zlicza energię oddaną i pobraną przez pełne 12 miesięcy, po czym saldo wraca do zera niezależnie od jego stanu.

Mechanizm działa jak wirtualny magazyn energii z twardym terminem ważności. W miesiącach o wysokiej produkcji (kwiecień-wrzesień) prosument gromadzi nadwyżki w postaci kilowatogodzin do odebrania, a w okresie niskiego nasłonecznienia (październik-marzec) korzysta z tego zapasu, pomniejszonego o współczynnik opustu 0,7 lub 0,8 zależnie od mocy instalacji. Jeżeli system został przewymiarowany względem rocznego zużycia, część zmagazynowanej energii nie zostanie odebrana przed końcem cyklu i nie podlega żadnej rekompensacie finansowej.

Net-metering nie przewiduje wypłat za energię oddaną do sieci – to fundamentalna różnica względem net-billingu, w którym nadwyżki rozliczane są wartościowo według cen rynkowych z możliwością odzyskania do 30% środków z depozytu prosumenckiego. W starym systemie nie ma faktury sprzedaży, nie ma stawki za MWh, nie ma depozytu pieniężnego – jest wyłącznie kompensata ilościowa kWh za kWh z zastosowaniem opustu. Brak płatności za nieodebrane nadwyżki oznacza, że właściwy dobór mocy mikroinstalacji do rocznego zapotrzebowania gospodarstwa staje się kluczowym warunkiem opłacalności inwestycji.

Praktyczna konsekwencja jest jednoznaczna: instalacja generująca rocznie więcej energii niż gospodarstwo jest w stanie skonsumować w cyklu 12 miesięcy traci nadprodukcję na rzecz operatora bez jakiegokolwiek wynagrodzenia. Dlatego programy dotacyjne typu Mój Prąd wymagają, aby moc mikroinstalacji była dostosowana do rocznego zapotrzebowania – nadmiarowy uzysk w net-meteringu nie przekłada się na żadną korzyść ekonomiczną.

CZASEM – rozbudowa instalacji PV rozliczanej w net-meteringu może zmienić współczynnik opustu z 0,8 na 0,7 dla całej instalacji, jeśli sumaryczna moc po rozbudowie przekroczy próg 10 kW. Według portalu GlobEnergia rozbudowa mikroinstalacji uruchomionej przed 1 kwietnia 2022 r. nie oznacza automatycznego przejścia do net-billingu, ale przekroczenie progu mocy zmienia warunki rozliczeń i ilość energii odbieranej z sieci.

Przykład: prosument posiada instalację o mocy 8 kW z opustem 0,8 i rozbudowuje ją o dodatkowe 4 kW. Sumaryczna moc wynosi 12 kW, co plasuje całą instalację w przedziale powyżej 10 kW do 50 kW i obniża współczynnik opustu do 0,7 dla całości wprowadzanej energii. Oznacza to, że z każdej wprowadzonej do sieci 1 MWh prosument odbierze 700 kWh zamiast wcześniejszych 800 kWh – strata 100 kWh na każdy 1 MWh nadwyżek.

Mechanizm działa wstecz dla całej mocy, nie tylko dla części przekraczającej próg. Nie istnieje proporcjonalny podział, w którym pierwotne 8 kW pozostawałoby na opuście 0,8, a dodatkowe 4 kW przechodziło na 0,7. Po zgłoszeniu rozbudowy do operatora sieci dystrybucyjnej cała instalacja jest klasyfikowana według nowego progu mocy.

Przed decyzją o rozbudowie warto policzyć, czy zwiększona produkcja energii skompensuje obniżony współczynnik opustu. Dla instalacji blisko granicy 10 kW rozbudowa o niewielką moc (np. z 9 kW do 11 kW) może okazać się ekonomicznie nieuzasadniona – dodatkowe 2 kW produkcji może nie pokryć straty wynikającej z obniżenia opustu dla całej instalacji z 0,8 na 0,7. Korzystniejszym wariantem bywa pozostanie poniżej progu lub rozbudowa o moc, która wyraźnie zwiększa produkcję przy nieuniknionej zmianie współczynnika.

TAK – po wygaśnięciu 15-letniego okresu ochronnego prosument z net-meteringu jest automatycznie przenoszony do systemu net-billing i traci prawo do rozliczania energii w systemie opustów. Według portalu GlobEnergia system net-meteringu wszedł w życie w lipcu 2016 roku na podstawie ustawy o OZE z 20 lutego 2015 roku, a okres ochronny dla najstarszych prosumentów upływa w 2031 roku.

Po wygaśnięciu ochrony znika mechanizm współczynnika opustu (0,8 dla instalacji do 10 kW i 0,7 dla instalacji 10-50 kW) – prosument przestaje odbierać z sieci procent oddanej energii i zaczyna rozliczać nadwyżki według cen rynkowych. W praktyce oznacza to przejście na depozyt prosumencki, w którym wartość energii wprowadzonej do sieci jest księgowana w złotówkach, a nie w kilowatogodzinach. Według GlobEnergia obowiązujący od połowy 2024 roku net-billing pozwala odzyskać do 30% niewykorzystanych nadwyżek (wcześniej maksymalnie 20%), a miesięczny depozyt prosumencki jest powiększany o współczynnik korekcyjny 1,23.

Dla prosumenta z 2016 roku zmiana z 2031 roku oznacza przede wszystkim konieczność świadomego zwiększenia autokonsumpcji. W net-meteringu opłacało się produkować nadmiar i odbierać go zimą w stosunku 1:0,8. W net-billingu każda kWh oddana do sieci jest wyceniana stawką godzinową rynku – według danych GlobEnergia za październik 2024 prosumenci otrzymywali 334,02 zł za MWh wprowadzony do sieci, podczas gdy zakup energii z sieci kosztuje wielokrotnie więcej. Bez magazynu energii lub przesunięcia zużycia na godziny słoneczne ekonomika instalacji po wygaśnięciu ochrony pogarsza się skokowo.

Warto też pamiętać, że rozbudowa starej instalacji powyżej progu 10 kW może spowodować wcześniejszą utratę współczynnika 0,8 na rzecz 0,7 jeszcze w trakcie 15-letniego okresu ochronnego – całkowite przejście do net-billingu następuje natomiast dopiero przy zwiększeniu mocy o ponad 10 kW łącznie. Decyzja o rozbudowie w ostatnich latach ochrony powinna uwzględniać, że i tak po 2031 roku instalacja trafi do nowego systemu rozliczeń.